Senin mi fiillerin? Nedir bu gizli kibir?
Ef'alin Hak'ka ait; tövbe et, tekbir getir!
Nefsinin vehmidir, bil, fâil olduğun sanmak;
Kendini Rab olarak görmeğe kalmış ramak!
Ef'alini hikmetle yaratan Rab'dır ancak;
Bu idrâk ile sen de saf kulluğa aç kucak.
Vermedikçe Rab'bına ef'alini bittemyiz,
Olur musun ef'alin künhünü hiç mümeyyiz?
"Lâ fâile illallāh" Tevhîd-i Ef'al'dir, bil!
Bu idrâkle sâlikde ifnâ olunur fiil.
Karagöz perdesinde bir sûretsin, bakar-kör;
Sen, ef'ali yaratan O Ulu Üstâdı gör!
Olur cüz'î irâde, perdesi basîretin;
Kezâ muharrîkidir, nefis denen meretin.
Bu cüz'î irâdeyi söküp atsan fehminden,
Geriye ne kalırdı, bak bakalım, kendinden?
Pâdişah huzûrunda emre müheyyâ bir er,
Sultânî irâdeye tâbi' olarak bekler.
Kendi irâdesiyle bir iş yapması muhâl.
Meslûbü-l irâdedir; huzûrda cârî bu hâl.
Hak huzûrunda olmaz irâde emâresi!
Bu, cebr-i izafî ki edebin irâesi.
Huzurda bulunana ârif olunur ıtlak;
O'nun tâbi' olduğu cebir de cebr-i mutlak.
Var sen cebr-i mutlaka tâbîliğini fehmet;
Ef'ali de Hak'dan bil; bu fakr ile bul rahmet!
Bu nefeste geçen bâzı deyim, kavram ve kelimelerin kısa açıklamaları:
Tevhîd-i Ef’âl: Fiillerin birliği. Tevhîd mertebelerinin birincisi, Uruc (mânevî yükselme) sürecinin ilk basamağı ve Fenâ Kavsi'nin ilk durağıdır. Eşyâda sâdır olan fiillerin aslî fâilinin Hakk olduğu bilincinin uyanması ve bu bilincin hâl edinilmesi demektir.
Sultânî irâde: Cenâb-ı Hakk'ın İrâdesi.
İrâe: Gösterme, işâret etme.
Bu âyet ve hadîslerden anlaşılmaktadır ki eğer bir kimse bir hâcet için dua eder de o duanın muhtevâsı bi hikmet-i Hudâ gerçekleşecek olursa bu duanın, o kimsenin nefesinin kuvvetinin bir emâresi ya da Kader'ini değiştirmiş bir dua olarak değil de: 1) onun, ezelde Cenâb-ı Hakk'ın tâyin ve takdîr etmiş olduğu hükme (zâhirde) tesâdüfen paralel düşmüş görünen bir duası, ve kezâ 2) gene ezelde, o kimse için takdîr edilmiş olan hükmün gereği olarak kabûl edilmesi gerekir.
Tevhîd-i Ef’âl nefesinin 13. ve son beytini Ganiyy-i Muhtefî, rahmet bulmak isteyenlerin İlâhî İrâde’ye mutlaka boyun eğerek ef’âllerini/fiillerini Hakk’a vermelerini ve fakr’ı tercih etmelerini söyleyerek bitmektedir. Şüphesiz buradaki fakr, yoksulluk anlamında değil, "El fakrü fahrî" diyen Hz. Peygamber(SAV)’in işâret ettiği gibi hiçbir ârâzın kendisine ait olmadığını idrâk etmiş olan sâlikin nefis ve vehim fakrıdır.
Sultânî irâde: Cenâb-ı Hakk'ın İrâdesi.
İrâe: Gösterme, işâret etme.
1-5. Beyitler:
Merâtib-i Tevhîd yâni Tevhîd Mertebeleri altıdır. "Merâtib-i Tevhîd Sülûku" en alt noktası Beşeriyyet ve en üst noktası da Tevhîd-i Zât diye isimlendirilen bir çember gibi düşünülür. Bu çemberin Beşeriyyet durağından itibâren başlayan Yükseliş Kavsi: Tevhîd-i Ef'al, Tevhîd-i Sıfat ve Tevhîd-i Zât mertebelerini kapsar; bunlara Fenâ Mertebeleri denir. Bu çemberin İniş Kavsi ise: Cem', Hazretü-l Cem' ve Cemmü-l Cem' mertebelerini kapsar; bunlara da Bekā Mertebeleri denir. Bu iki kavis tamamlanınca Cemmü-l Cem' mertebesi ile Beşeriyyet durağı çakışır. Sâlik böylece hareket noktasına geri dönmüş olur. Ama bu dönüşte sâliğin elde ettiği idrâk ile salt beşer seviyesinde yâni bu mânevî yolculuğun başındaki idrâki arasında pek büyük bir fark vardır. Ganiyy-i Muhtefî'nin Merâtib-i Tevhîd Risâlesi'ndeki gâyesi bu mânevî yolcuğa fikrî bir hazırlığı gerçekleştirdikten sonra Fenâ ve Bekā mertebelerinin mâhiyetlerini açıklamaktır.Senin mi fiillerin? Nedir bu gizli kibir?
Ef'alin Hak'ka ait; tövbe et, tekbir getir!
Nefsinin vehmidir, bil, fâil olduğun sanmak;
Kendini Rab olarak görmeğe kalmış ramak!
Ef'alini hikmetle yaratan Rab'dır ancak;
Bu idrâk ile sen de saf kulluğa aç kucak.
Vermedikçe Rab'bına ef'alini bittemyiz,
Olur musun ef'alin künhünü hiç mümeyyiz?
"Lâ fâile illallāh" Tevhîd-i Ef'al'dir, bil!
Bu idrâkle sâlikde ifnâ olunur fiil.
Âyetler:
- ... Göklerin ve yeryüzünün ve her ikisi arasındakinin mülkü Allāh’ındır. O dilediğini yaratır ve Allāh her şeye kādirdir. (Mâide/6).
Allāh: Mâlikü-l Mülk'tür; yâni bütün Mükevvenât'ın Hâlikı ve Mâliki'dir. Mülkünde bütün tasarruf yetkisi ancak Zât'ına mahsûstur. Dilediğini, dilediği gibi yâni bütün kader ve kazâsı ile birlikte yaratır. Bunu tâyin etmek konusunda yegâne Yetki, Hikmet, İlim, İrâde, Hüküm, Hilkat (Yaratma) ve Kudret'in sâhibi sâdece ve sâdece O'dur.
- Allāh sana bir zarar verirse o zararı O’ndan başka giderecek yoktur ve eğer sana bir hayır verirse zâten her şeye gücü yeten de O’dur. O, kullarının üzerinde her türlü tasarrufa sâhiptir. (Enâm/17-18
- Şurası gerçektir ki Biz her şeyi Kader'e göre yaratırız. (Kamer/49)
- Arzdaki her yürüyen canlının rızkının sorumluluğu yalnızca Allāh'ın üzerindedir. Allāh onun durduğu yeri de (sonunda) gideceği yeri de bilir. Bunların hepsi de apaçık bir Kitap'da kayıtlıdır. (Hûd/6)
Canlıların maddî ve mânevî rızıklarının sorumluluğu Zât'ına Rezzâk ismini lâyık görmüş olan Allāh'a aittir. Bunların zaman içindeki bütün durum, konum ve rızıkları Allāh tarafından tesbit edilmiş olan Kader kitabında (Levh-i Mahfûz'da) apaçık yazılıdır. Hiç bir canlı bu kitaptaki programın dışında hiç bir şey yapmağa kādir değildir. Onlar hakkındaki hüküm Ezel'de her şeyi bilen ve Zât'ına Aliym ismini lâyık gören Allāh tarafından verilmiştir.
- Siz yeryüzünde de gökte de (Allāh’ı) âciz kılanlardan değilsiniz. Sizin Allāh’dan gayrı ne bir dostunuz ve ne de bir yardımcınız vardır. (Ankebût/22)
Sizler ister vehminizin, ister aklınızın dürtüsüyle ya da Şeriat'a uygun olsun diye bilmecbûriye alacağınız tedbirlerle Allāh'ın takdîrinin önünü kesemez, Ezel'de sizin hakkınızda vermiş olduğu hükmünün tasarrufunda O'nu âciz kılamazsınız. Aslında, bilebilseydiniz ki, aldığınız bütün tedbirler de O'nun Ezel'deki hükmüne uygundur. Ama nefsiniz bunun apaçık idrâkine engel olmaktadır. Ama bilin ki bu engelleme dahi sizin hakkınızda Ezel'de verilmiş olan Kader hükmünden bir cüzdür; başka bir şey de değildir.
- Gaybın anahtarları O’nun indindedir, onları ancak O bilir. Karada ve denizde ne varsa hepsini O bilir. O'nun bilgisi dışında bir yaprak dahi düşmez. Ve yeryüzünün karanlıkları içinde bir tek tâne bile yoktur ki, yaş ve kuru hiç bir şey bulunamaz ki apaçık bir Kitap'da tesbit edilmemiş olsun. (Enâm/59)
Gayb âlemini de Şehâdet âlemini de en ince ayrıntısına kadar bilen Allāh'dır. Çünkü her ikisinin de Hakiym ve Aliym olan Hâlıkı O'dur. O bütün bunları Kader kitabında tesbit etmiştir. O'nun hükmünün dışında tecellî eden hiçbir şey yoktur.
- Ölüleri, hiç kuşkusuz, Biz diriltiriz. Onların yaptıkları her işi, bıraktıkları her işi yazarız. Biz her şeyi bir öncü'de yazmışızdır. (Yâsin/12)
Yeryüzünde insan sûretinde fakat kalpleri ölü olanların kalplerini de, bedenen ölerek toprağa girip Cezâ Günü'nü bekleyenleri de Biz diriltiriz. "Ölmeden evvel ölünüz!" sırrına erdirdiklerimizi huzurumuzda Hayy kılarak dirilten de Biz'iz. Bu olacakların hepsi de Mükevvenât'tan önce takdîr ve tesbit etmiş olduğumuz Kader kitabında kayıtlıdır.
- Hiç bir şehir yoktur ki Biz o şehri Kıyâmet'ten önce helâk etmeyelim ya da şiddetli bir azâba uğratmıyalım. İşte bu, Kitap'da yazılmış bulunmaktadır. (İsrâ/58)
Biz, "Külli şey'in hâlikun illâ vechehû" âyetinin mânâsı akıllarını isâbetle ve dirâyetle kullananlar tarafından idrâk edilsin diye, Kader kitabında, Kıyâmet'den önce her bir şehrin kendisi için biçtiğimiz bir vakitte helâk olmasını bir kural olarak vaz etmişizdir.
- Bilmez misin ki Allāh gerçekten de göklerde ve yeryüzünde ne varsa bilir; şüphe yok ki bu, bir Kitap'da bulunmaktadır; şüphe yok ki bu, Allāh için pek kolaydır. (Hacc/70)
- Gökte ve yeryüzünde hiçbir gizli şey yoktur ki apaçık bir Kitap'da bulunmamış olsun. (Neml/75)
- Arzda yürüyen hayvanlar ve iki kanadıyla uçan kuşlardan ne varsa ancak hepsi de sizleri andıran topluluklardır. Biz o Kitap'da hiçbir şeyi eksik bırakmadık. Sonunda hepsi de haşredilip Rabb'lerinin huzûruna getirilirler. (En'âm/38)
Ezel'den Ebed'e kadar vuku bulacak olan her şey Bizim: Rubûbiyet'imizin, Hikmet'imizin, İlm'imizin, İrâde'mizin, Kudret'imizin, ve Rahmet'imizin eseri olarak eksiksiz olarak hükm ve kayd edilmiş bulunmaktadır. Görünüşe aldanarak cüz'î irâde sâhibi olduklarına îman edenlerin ya da vehimlerinin kendilerini: "İnsan kendi kaderini kendi yaratır" diye avuttuğu insanların Kader'in sırrı hakkındaki nasibsizlikleri de, vukuat karşısındaki ısyânları da, bütün insanların haşrı da, Cezâ Günü de hep Bizim tertib etmiş olduğumuz o Kader Kitabı'nın (Levh-i Mahfûz'un) iktizâsıdır.
- Gerçekten de yeryüzünün onlardan neyi eksilttiğini Biz biliriz. (Bu bilgiler de dâhil olmak üzere) Her şeyi zabta geçirip koruyan Kitap ise Bizim indimizde bulunmaktadır. (Kaf/4)
Sizin büyüleriniz de, fallarınız da, eşyâ ya da hadîsâtı uğurlu–uğursuz diye sınıflandırmanızdaki vehimleriniz de hiç Bizim indimizdeki bu kitaba te'sir edip de bu Kitab'ın sırlarını sizlere fâş edebilir ya da Ezel'deki takdîrimizi değiştirebilir mi? Ne kadar da bâtıl îtikatlarınız var! Hiç değilse bu bâtıl îtikatların dahi Levh-i Mahfûz'da sizin hakkınızdaki Hükmün gereği olduğunu bir idrâk edebilseniz!
- Yeryüzüne ya da nefislerinize gelip çatan hiç bir musîbet yoktur ki Biz, onları yaratmadan önce onu, bir Kitap'da tesbit etmemiş olalım. Şüphe yok ki bu, Allāh’a pek kolaydır. (Hadîd/22)
Yeryüzüne ya da nefsinize gelip çatan bir musîbet karşısında haddi hudûdu aşmayın! Şeriat'ın böyle bir durumda gerektirdiğini yapın! Ama görünen sebeplere bakıp da Allāh'ın Fâil-i Mutlak olduğunu unutmayın! Bu musîbetler karşısında Allāh'ın takdîrine teslim olarak: "Allāh, demek ki, böyle takdîr etmiş. Mâlikü-l Mülk O'dur. O dilediğini yapar. Başıma bu gelen de ancak onun Fazl'ındandır (Hâzâ min fadl-ı Rabbî) " diyerek tevekkül edip Hakk'a teslim olun; gerçek Müslümanlar'dan olun:
- De ki: "Bize, Allāh’ın bizim için yazmış olduğundan başkası kesinlikle isâbet etmez. O’dur bizim dostumuz ve inananlar da Allāh’a dayanıp tevekkül etmelidirler." (Tevbe/51)
- Binlerce oldukları hâlde ölüm korkusundan dolayı yurtlarından çıkıp gidenleri görmedin mi? Allāh onlara "Ölün!" dedi... (Bakara/243)
İnsanların bazı olayların zuhûruna engel olmak üzere aldıkları tedbirler o olayların zuhûruna her zaman engel olmazlar. Eğer Allāh bir kimsenin ölümüne hükmetmiş ise ve o kimse kendi aklınca bulunduğu şehirden çıkıp gitmenin ölüm tehlikesini izâle edeceğine inanır da o şehri terkederse ölüm Kader'deki hükme uygun olarak onu gittiği yerde de bulur. Nitekim bir hadîsde, Cenâb-ı Peygamber Efendimiz: "Allāh bir kulun bir yerde ölmesini takdîr etmişse onun oraya gitmesine sebep olacak bir ihtiyaç (bir sebep) yaratır" demektedir (Tirmizî, Kader:11/C.Uşşak:660)
Hadîsler:
- Bir kul hayrı ve şerri ile Kader'e îman etmedikçe tam îman etmiş olmaz. Gene, başına gelecek olan bir şeyin mutlaka geleceğine, gelmeyecek olanın kat’î sûrette gelmeyeceğine inanmadıkça tam îman etmiş olmaz. (Tirmizî, Kader:10/C.Uşşak, Kütüb-i Sitte'den Seçme Hadîsler, Yeni Asya, İstanbul 1995, Hadîs No: 662).
- Kader'e îman tevhîdin nizâmıdır. (Deylemî, Müstedrek/Câmiü’s Sağîr Muhtasarı, Tercüme ve Şerhi, Yeni Asya, İstanbul, 1996, Hadîs No: 1681, Yeni Asya).
- Üç şey îmanın aslındandır: 1) "Lâ ilâhe illâllah" diyen kimseye sıkıntı vermemek, hiçbir günah sebebiyle onu günahla damgalamamak ve hiçbir amelinden dolayı onu İslâm dışına atmamak. 2) Cihâd. Allāh beni peygamber olarak gönderdiği günden itibâren tâ ümmetimin sonu Deccâl ile savaşıncaya kadar devâm edecektir. Ne bir zâlimin zulmü, ne de bir âdilin adâleti onu ortadan kaldıracaktır. 3) Kader'e îman. (Ebû Dâvûd, Cihâd: 33/Câmiü’s Sağîr:1849).
- Allāh bir kulun bir yerde ölmesini takdîr etmişse onun oraya gitmesine sebep olacak bir ihtiyaç yaratır. (Tirmizî, Kader:11/C.Uşşak:660).
- Resûlullah bir gün oturmuş ve elindeki deynekle yeri çiziyordu. Bir ara başını kaldırdı ve: "Sizden hiçbirisi yoktur ki Cennet ve Cehennem'deki yeri bilinmesin" buyurdu. Bunun üzerine orada bulunanlar: Yâ Resûlullah, öyle ise niye çalışıyoruz ki? Her şeyi bir kenara bırakıp tevekkül etmeyelim mi?" dediler. Resûlullah dedi ki: "Hayır; çalışınız, kendinizi bırakmayınız! Çünkü herkes ne için yaratılmışsa, o iş kendisine kolay hâle getirilir" buyurdu. Sonra da şu meâldeki âyet-i kerîmeyi okudu: "Muhtaç olanların hakkını veren, Allāh’dan korkup emir ve yasaklarına riayet eden ve o en güzel sözü (Kelime-i Tevhîd’i) tasdik eden kimseye gelince ... Biz onu Cennet’e hazırlarız. Allāh’ın hakkını yoksullara vermeyen, sevâbına karşı ilgisiz görünen ve o en güzel sözü (Kelime-i Tevhîd’i) yalanlayanı da en güç olana (yâni Cehennem’e) hazırlarız (Leyl Sûresi/5-10)". (Buhârî, Kader:4; Müslim, Kader:7; Ibni Mâce, Mukaddime:10/C. Uşşak: 654).
- ... Eğer başına kötü bir şey gelirse: "Keşke şunu isteseydim, şunu yapsaydım" deme! Ancak: "Allāh böyle takdîr buyurdu ve O dilediğini yapar" de! Çünkü "keşke" sözü Şeytân’ın işe karışmasına kapı açar. (Ibni Mâce, Mukaddime: 10/C.Uşşak: 656).
- Lânet ettiğim altı çeşit kimse vardır ki onlara Allāh ve gelmiş geçmiş bütün peygamberler de lânet etmiştir. Bunlar: 1) Allāh’ın kitabına ilâve yapan, 2) Allāh’ın Kader'ini tasdîk etmeyen, 3) Allāh’ın alçalttıklarını yükseltmek ve yücelttiklerini de alçaltmak için ceberutlukla insanların başına musallat olan, 4) Mekke haremi dâhilinde yasak olan işleri yapan, 5) Ehl-i Beytim’e zulmeden, ve 6) benim Sünnetimi terkedenlerdir. (Tirmizî, Kader: 17/C. Uşşak: 665).
- Her şeyin bir hakîkatı vardır. Kul, başına gelen bir şeyin mutlaka geleceğine, gelmeyen şeyin de gelmesine imkân olmadığını bilmedikçe îmanın hakîkatına erişemez. (Ebû Dâvûd, Sünnet:16/Câmiü’s Sağîr: 1346, Yeni Asya).
- Bir kişi Resûlullah’a gelerek: "Yaptırdığımız muskaların,tedâvîde kullandığımız ilâçların ve yaptığımız perhizlerin Allāh’ın kaderinden gelecek herhangi bir şeyi geri çevireceği görüşünde misiniz?" diye sordu. Resûl-i Ekrem: "Onlar da Allāh’ın Kader'indendir" buyurdu. (Tirmizî, Kader: 2/C.Uşşak: 667).
- Adak Allāh’ın insanoğlu için takdîr ettiğinden başkasını yaklaştırmaz (yâni hükmettiği kaderi değiştirmez). Fakat adak bazan Kadere uygun düşer de bu da cimrinin vermek istemediği malı vermesine sebep olur. (Müslim, Nezir:7/Câmiü’s Sağîr:1227,Yeni Asya).
- Allāh tarafından takdîr edilene râzî olması insanoğlunun mutluluğundan ve Allāh’dan hayır dilemeyi terketmesi de bedbahtlığındandır. Gene, Allāh tarafından kendisine takdîr edilene karşı şikâyetçi olması insanoğlunun bedbahtlığındandır. (Tirmizî, Kader: 15/C.Uşşak:664)
- Allāh’dan (bir işin) hayırlısını dilemesi insanoğlunun iyi olduğunun işâretidir. Allāh’ın takdîr ettiğine rızâ göstermesi insanoğlunun iyi olduğunun işâretidir. Allāh’dan (bir işin) hayırlısını dilememesi insanoğlunun kötü olduğunun işâretidir. Allāh’ın takdîrine hoşnutsuzluk göstermesi de insanoğlunun kötü olduğunun işâretidir. (Müslim, Müsned:168, Tirmizî, Kader:15, Müslim, Hac:402).
- Allāh bir kulu hakkında bir şey takdîr etmişse, bu takdîrini hiç bir şey geri çeviremez. (İbni Kânî’den/Câmiü’s Sağîr: 958, Yeni Asya).
Allāh bir kulun Kader'inde kendisi için bir şeye hükmetmişse O'nun bu hükmünü dua da, adak da, Şeriat'a uygun ya da Şeriat-dışı tedbirler de değiştiremez. Bunların Allāh'ın hükmü üzerinde hiç ama hiçbir tesiri yoktur.
- Fazla kaygılanma! Senin için takdîr edilen olur, rızık olarak yazılan gelir. (Beyhakî’nin Şaâbü-l Îman’ından/Câmiü’s Sağîr:3873, Yeni Asya).
İnsanın vukuat karşısında ya da beklediği rızık bakımından kaygılanması kendi nefsinin doğal bir tepkisidir. Ancak, insan nefsine hâkim olarak bu konuda aşırıya kaçmamalıdır. İnsanın, Allāh'ın Ezel'de kendisi için vermiş olduğu hükümden başka bir şeyin aslā vuku bulamayacağının ve takdîr edilmiş olan rızıktan da başka bir rızka aslā nâil olamayacağının idrâkini zinde tutarak Rabb'ine teslim olması kendisi için daha hayırlıdır.
- Kuş dahi Kader'le uçar. (Ömer Fevzi Mardin, Hadîs-i Şerifler, s.101).
- Muhtac olduğunuz şeyleri (yüz suyu dökmeden, zillete düşmeden) izzet-i nefis ile isteyiniz. Zîrâ umûrun kâffesi Allāh’ın takdîri ile cereyân eder. (a.g.e.,s.102).
- Üç huy vardır ki onlar kimde bulunursa o, Allāh’ın sevgili has kullarından olur. Bu üç huy: 1) Kader'in hükmüne râzî olmak, 2) Allāh’ın haram kıldığı şeylere karşı sabretmek, 3) (sâdece) azîz ve celîl olan Allāh’ın zâtı için öfkelenmek. (Deylemî’nin Müsnedü-l Firdevs’inden/Câmiü’s-Sağîr: 1835, Yeni Asya).
- Şunlar îmanın zayıflığındandır: 1) Allāh’ı kızdırmak bahâsına insanları râzî etmen, 2) Allāh’ın verdiği rızıktan dolayı insanları övmen, 3) Allāh’ın sana vermediği rızıktan dolayı insanları kötülemen. Bir kimse ne kadar şiddetle isterse istesin, Allāh’ın nasîb etmediği şeyi sana getiremez. Hiç kimsenin hoşnutsuzluğu da Allāh’ın sana verdiğini geri alamaz. Allāh, hikmetiyle ve büyüklüğüyle, huzur ve ferahı: 1) Kader'e rızâ'ya, ve 2) kuvvetli îmana; kaygı ve üzüntüyü de: A) şüpheye, ve B) "kaderine itiraz etme"ye yerleştirmiştir. (Ebû Nuaym’ın Hılye’si ve Beyhâkî’nin Şi’bü-l Îman’ından/Câ-miü’s Sağîr: 1389, Yeni Asya).
Bu âyet ve hadîslerden anlaşılmaktadır ki eğer bir kimse bir hâcet için dua eder de o duanın muhtevâsı bi hikmet-i Hudâ gerçekleşecek olursa bu duanın, o kimsenin nefesinin kuvvetinin bir emâresi ya da Kader'ini değiştirmiş bir dua olarak değil de: 1) onun, ezelde Cenâb-ı Hakk'ın tâyin ve takdîr etmiş olduğu hükme (zâhirde) tesâdüfen paralel düşmüş görünen bir duası, ve kezâ 2) gene ezelde, o kimse için takdîr edilmiş olan hükmün gereği olarak kabûl edilmesi gerekir.
6- 13. Beyitler:
Olur cüz'î irâde, perdesi basîretin;
Kezâ muharrîkidir, nefis denen meretin.
Bu cüz'î irâdeyi söküp atsan fehminden,
Geriye ne kalırdı, bak bakalım, kendinden?
Pâdişah huzûrunda emre müheyyâ bir er,
Sultânî irâdeye tâbi' olarak bekler.
Kendi irâdesiyle bir iş yapması muhâl.
Meslûbü-l irâdedir; huzûrda cârî bu hâl.
Hak huzûrunda olmaz irâde emâresi!
Bu, cebr-i izafî ki edebin irâesi.
Huzurda bulunana ârif olunur ıtlak;
O'nun tâbi' olduğu cebir de cebr-i mutlak.
Var sen cebr-i mutlaka tâbîliğini fehmet;
Ef'ali de Hak'dan bil; bu fakr ile bul rahmet!
Tevhîd-i Ef’âl nefesinin 13. ve son beytini Ganiyy-i Muhtefî, rahmet bulmak isteyenlerin İlâhî İrâde’ye mutlaka boyun eğerek ef’âllerini/fiillerini Hakk’a vermelerini ve fakr’ı tercih etmelerini söyleyerek bitmektedir. Şüphesiz buradaki fakr, yoksulluk anlamında değil, "El fakrü fahrî" diyen Hz. Peygamber(SAV)’in işâret ettiği gibi hiçbir ârâzın kendisine ait olmadığını idrâk etmiş olan sâlikin nefis ve vehim fakrıdır.
"Hakk kulundan intikāmı yine abdiyle alır,
Bilmeyen ilm-i ledünni, ânı abd etti sanur,
Her işin Hâlık’ı oldur, abd eliyle işlenür,
Sanma ansız bahriyâ âlemde bir çöp debrenür.."
Bilmeyen ilm-i ledünni, ânı abd etti sanur,
Her işin Hâlık’ı oldur, abd eliyle işlenür,
Sanma ansız bahriyâ âlemde bir çöp debrenür.."
IX. Dersin Kıssadan Hissesi
İnsanı açık şirkten korumağa yönelik nefis tezkiyesinden sonra Hakk yolunun yolcusu (sâlik) kendisini bu sefer gizli şirkten de koruyacak olan Merâtib-i Tevhîd'i hiç değilse ilm-el yakîn olarak zevk etmeğe yönelmelidir.
Merâtib-i Tevhîd'in ilk basamağı olan Tevhîd-i Ef'âl'de, sâlikde egemen olan idrâk: asıl fâilin Cenâb-ı Hakk olduğu idrâkidir. Bu idrâke erişen sâlik artık hiçbir fiili kendi fiili olarak görmez ve kendisininmiş gibi görünen fiilleri de Cenâb-ı Hakk'a rücû ettirerek o âna kadar fiillerini kendisininmiş gibi görmüş olmasının ortaya koyduğu hafî şirkden O'na sığınır. Bu idrâk sâlike Kader ve Kazâ'ya îmânın temellerini iyice hazmetmesini ve Mükevvenât'a daha bilgece bakmasını sağlar.
* * *
[1]Fenâ: Yokluk, hiçlik, kulun fiilini görmemesi hâli. İnsânın zâtının Hakk’ın Zât’ında eriyerek aslına kavuşması. Tevhîd mertebelerinde "Fenâ-i ef’âl, Fenâ-i sıfat ve Fenâ-i zât" urûç (yükselme) makāmlarıdır. Bu makāmlar temkîn değil, telvîn yâni renklenme/boyanma makāmlarıdır. Fenā’nın başı "Seyr-i İllallāh" (Allāh'a doğru seyir) ve sonu "Fenâfillâh" dır (Allāh'da sönme/yok olmadır).
[2]Yaşar Nuri Öztürk, Kur’ân-ı Kerim ve Sünnete Göre Tasavvuf, S.102, Fatih Yayınevi Matbaası, Birinci Baskı, Ekim, 1979'da Ebû Hayyân et-Tevhîdî'nin Mısır 1929 basımlı El-Mukābesât kitabının 89. sayfasına atfen)